'Kumusta, Kaibigan?': Αυτό το παιδικό βιβλίο εξερευνά το πένθος, την επανόρθωση και την τέχνη του ρωτήματος

"Kumusta, kaibigan?" είναι το είδος του χαιρετισμού που ανταλλάσσεται μεταξύ συνεπιβατών στο jeepney, μεταξύ γειτόνων πάνω από έναν φράχτη, μεταξύ φίλων που δεν έχουν δει ο ένας τον άλλον για λίγο καιρό και το εννοούν πραγματικά όταν ρωτούν.

Χρησιμοποιημένη εδώ ως τίτλος ενός παιδικού βιβλίου — ένα βιβλίο του οποίου το θέμα είναι η φιλία, η αποψίλωση των δασών και το κοινοτικό έργο της οικολογικής αποκατάστασης — η φράση γίνεται πιο σκόπιμη: μια απευθυνόμενη προσφώνηση προς κάτι που δεν μπορεί να απαντήσει, με την ελπίδα ότι το ίδιο το ερώτημα μπορεί να κάνει κάτι ισχυρό.

Εκδόθηκε από το Κέντρο για την Τέχνη, τις Νέες Επιχειρήσεις και την Αειφόρο Ανάπτυξη (CANVAS) και γράφτηκε στα Φιλιππινέζικα από τον Russell Molina με αγγλική μετάφραση από την Aya Licsi, το Kumusta, Kaibigan? αφηγείται με δύο φωνές. Η πρώτη ανήκει στο δέντρο που παρατηρεί, δίνει σκιά και τελικά χάνει το σπίτι του από το κοφτερό τσεκούρι ενός υλοτόμου.

Η δεύτερη ανήκει στην κοινότητα που συγκεντρώνεται, στη συνέχεια, για να φέρει πίσω το δάσος. Είναι μια δομή που ζητά από τον αναγνώστη να κρατήσει δύο προοπτικές ταυτόχρονα: τη θλίψη και την αποκατάσταση, την απώλεια και τη δυνατότητα επιστροφής.

Δεκαέξι από τα έργα του ζωγράφου Roel Obemio, όπως παρουσιάζονται στο βιβλίο, κρέμονται αυτή τη στιγμή στον τέταρτο όροφο του Εθνικού Μουσείου Καλών Τεχνών στη Μανίλα, όπου θα παραμείνουν για τουλάχιστον αρκετούς ακόμη μήνες.

Τα βουνά ενός ζωγράφου, η ελπίδα ενός συγγραφέα

Ο Roel Obemio είναι γνωστός για τις ογκομετρικές φιγούρες του — ένα στυλ που συχνά συγκρίνεται με τον Κολομβιανό ζωγράφο Fernando Botero, του οποίου ο Μποτερισμός χαρακτηρίζεται από υπερβολικές, στρογγυλεμένες φόρμες. Ενώ ο Botero χρησιμοποιεί τον όγκο ως τρόπο κοινωνικής κριτικής, ο Obemio τον ανακατευθύνει προς την ιδιοτροπία, την αφήγηση και την οικοδόμηση κόσμων ονειρικών διαστάσεων.

Αλλά το Kumusta, Kaibigan? αντιπροσωπεύει έναν διαφορετικό τομέα της πρακτικής του Obemio, έναν που είναι πολύ λιγότερο ιδιότροπος από ό,τι αναμένεται για το χαρτοφυλάκιό του. Μεγάλωσε στο Μινδανάο, στα βουνά του Bukidnon, και το θέμα του βιβλίου δεν είναι αφηρημένο για αυτόν.

"Habang umaakyat, may ibang parte sa bundok na nakakalbo na," είπε ο καλλιτέχνης στο Rappler. "Nakikita ko rin ang mga consequence nito, mga repercussion, lalo na kung may mga malalaking bagyo."

(Ενώ ανεβαίνω, υπάρχουν μέρη του βουνού που είναι τώρα γυμνά. Μπορώ επίσης να δω τις συνέπειες αυτού, τις επιπτώσεις, ειδικά όταν υπάρχουν μεγάλοι τυφώνες.)

Οι συνέπειες που ονομάζει είναι συγκεκριμένες: καταστραμμένες γέφυρες, κατεστραμμένα σπίτια και αριθμός θυμάτων στο Cagayan de Oro που ιχνηλατεί, χωρίς αμφιβολία, στην αποψίλωση των δασών και τη διαφθορά. "Parte ito ng korupsyon (Αυτό είναι μέρος της διαφθοράς)," είπε απλά. 

Αυτή είναι η γνώση που ενημερώνει τους πίνακες. Η παλέτα του για το βιβλίο είναι κυρίως ψυχρή — πράσινα με συγκρατημένη ζεστασιά — λιγότερο μια στυλιστική απόφαση παρά μια μορφή πίστης στο τοπίο που μεγάλωσε. Για έναν ζωγράφο του οποίου η δουλειά στη γκαλερί τείνει προς το ζωντανό και το εορταστικό, η νηφαλιότητα εδώ είναι η ίδια ένα είδος δήλωσης. "Ang tao at kalikasan ay yin and yang," είπε. "Nakadepende rin tayo rito."

(Οι άνθρωποι και η φύση είναι γιν και γιανγκ. Εξαρτόμαστε από το περιβάλλον.)

Πριν από την καριέρα του ως ζωγράφος, ο Obemio εργάστηκε ως σκιτσογράφος και animator εφέ στο πλέον καταργημένο φιλιππινέζικο στούντιο της Hanna-Barbera, Fil-Cartoons Inc. — μια εμπειρία που εμφύσησε στην πρακτική του μια ικανότητα για αφήγηση και μια προσοχή στη σύνθεση που δεν έχει ποτέ εγκαταλειφθεί εντελώς. Φαίνεται στους πίνακες του βιβλίου: κάθε εικόνα οργανώνεται γύρω από μια στιγμή ιστορίας, ένα πριν και ένα μετά που κρατείται μέσα σε ένα μόνο πλαίσιο.

Το κείμενο που συνοδεύουν αυτές οι εικόνες ανήκει στον Russell Molina, έναν Φιλιππινέζο συγγραφέα παιδικών βιβλίων και δημιουργό κόμικς του οποίου το έργο έχει κερδίσει τα Carlos Palanca Memorial Awards for Literature, το PBBY Salanga Writer's Prize και τα National Book Awards, μεταξύ άλλων.

Ξεκίνησε να γράφει για παιδιά το 1998, υποβάλλοντας μια ιστορία στο PBBY Salanga Writer's Prize που έλαβε ειδική μνεία — ένα σημάδι, είπε, που το πήρε στα σοβαρά. Το υπόβαθρό του, πριν από τη παιδική λογοτεχνία, ήταν στη διαφήμιση: γράφοντας κείμενα για έντυπα και τηλεόραση, αποστάζοντας αφηγήσεις σε δευτερόλεπτα για κοινό με αχόρταγες ορέξεις.

Όταν ρωτήθηκε τι ελπίζει ότι θα κρατήσει ένα παιδί από το Kumusta, Kaibigan?, ο Molina δεν διστάζει. "Ελπίδα," είπε στο Rappler. "Το βιβλίο είναι όλο για την ενσυναίσθηση, τη φροντίδα και την ελπίδα για το μέλλον. Και νομίζω ότι αυτό θέλουμε να επιτύχουμε με το βιβλίο."

Η συνεργασία διαμεσολαβήθηκε από τον διευθυντή του CANVAS Gigo Alampay, ο οποίος έφερε τον Molina — έναν φίλο — να γράψει γύρω από το θέμα και την ευαισθησία του Obemio. "Nag-usap kami in regards sa collab," θυμήθηκε ο Obemio. "Painting ko, subject ko, then idea ng story kay Russell. Simple lang siya, 'yung storya, pero challenging."

(Μιλήσαμε σχετικά με τη συνεργασία. Είναι η ζωγραφική μου, το θέμα μου, και στη συνέχεια η ιδέα της ιστορίας είναι από τον Russell. Είναι μια απλή ιστορία, αλλά είναι προκλητική.)

Η πρόκληση, διευκρινίζει, δεν ήταν η απλότητα καθεαυτή αλλά η συγκράτηση που απαιτείται για να αφήσει την ιστορία να αναπνεύσει — να μην υπερβάλλει στην οικεία αφηγηματική καμπύλη της φύτευσης, του θανάτου και της επιστροφής στη ζωή, και αντ' αυτού να εμπιστευθεί την εικόνα να φέρει νόημα που το κείμενο δεν χρειάζεται να επαναλάβει.

Για τον Obemio, αυτό είναι λιγότερο μια αρχή σχεδιασμού παρά μια πεποίθηση για το τι προορίζονται η τέχνη και η λογοτεχνία σε σχέση μεταξύ τους. "Sa aking pananaw, bahagi siya ng kabuuan dahil hindi malalarawan ng bata ang visual na anyo ng naratibo," δήλωσε. "Mag-partner ang visual at literatura; hindi sila maghihiwalay."

(Κατά τη γνώμη μου, είναι μέρος του συνόλου επειδή ένα παιδί δεν μπορεί να οπτικοποιήσει τη μορφή της αφήγησης. Το οπτικό και το λογοτεχνικό είναι εταίροι, δεν μπορούν να χωριστούν.)

Ο Απρίλιος είναι ο Εθνικός Μήνας Λογοτεχνίας, και ο Molina είναι μετρημένος σχετικά με το τι επιτυγχάνει αυτό το επίκεντρο. "Είναι σημαντικό επειδή βάζει στο επίκεντρο τους τοπικούς δημιουργούς και την τοπική δουλειά," είπε. "Είναι επίσης υπέροχο να βάλεις στο επίκεντρο τον δικό μας πολιτισμό και τις δικές μας αφηγήσεις επειδή μας δίνει μια αίσθηση ταυτότητας."

20 χρόνια και μισό εκατομμύριο βιβλία

Το CANVAS, ένας μη κερδοσκοπικός οργανισμός που συνεργάζεται με τη δημιουργική κοινότητα για την προώθηση του γραμματισμού των παιδιών, την εξερεύνηση της εθνικής ταυτότητας και την εμβάθυνση της δημόσιας εκτίμησης για τη φιλιππινέζικη τέχνη, τον πολιτισμό και το περιβάλλον.

Ιδρύθηκε το 2005, οι προσπάθειές του περιλαμβάνουν έκδοση βιβλίων, ανάπτυξη τέχνης και μουσείων, και δωρεές βιβλίων. Η ιστορία της προέλευσής του βασίζεται στο The Man Who Planted Trees του Jean Giono — μια παραβολή για την ικανότητα ενός ατόμου να αλλάξει ένα τοπίο μέσω σιωπηρής, διαρκούς προσπάθειας (σχεδιάζοντας παραλληλισμούς με την αφήγηση του ίδιου του Kumusta, Kaibigan) — την οποία ο ιδρυτής Gigo Alampay έχει αναφέρει ως το διανοητικό σπόρο της φιλοσοφίας του οργανισμού.

Οι αριθμοί, 20 χρόνια αργότερα, δεν είναι μικροί. Μέχρι το τέλος του 2025, το CANVAS είχε δωρίσει πάνω από 516.000 βιβλία από την έναρξη της εκστρατείας γραμματισμού του. Τα βιβλία πηγαίνουν σε δημόσια σχολεία, μειονεκτούσες κοινότητες που διανέμονται από κάθε είδους ανθρώπους από γιατρούς στα barrios, αριστερές οργανώσεις, έως στρατιώτες — ο Alampay είναι σκόπιμος για αυτό το εύρος, και σκόπιμος για το τι σημαίνει. "Είμαστε πολιτικά αγνωστικιστές," σημείωσε.

Η αποστολή του CANVAS, όπως την διαμορφώνει, είναι δομική παρά ιδεολογική: κλείνοντας ένα κενό στην πρόσβαση. "Είναι περισσότερο η προσβασιμότητα. Προσπαθούμε να γεφυρώσουμε το κενό στην πρόσβαση σε παιδικά βιβλία," είπε. Όλοι οι τίτλοι του CANVAS, πρόσθεσε, είναι επίσης ελεύθερα διαθέσιμοι για λήψη.

Η λογική συνδέεται με ένα νηφάλιο στατιστικό στοιχείο στο οποίο ο Alampay επιστρέφει συχνά: "Στη χώρα μας, πάνω από το 50% όσων εισέρχονται στο δημοτικό σχολείο δεν θα αποφοιτήσουν από το γυμνάσιο. Επομένως είναι σημαντικό τα παιδιά όχι μόνο να μαθαίνουν να διαβάζουν, αλλά να μαθαίνουν να αγαπούν τα βιβλία. Η ανάγνωση είναι μια δεξιότητα που διαρκεί μια ζωή που μπορούν να έχουν και στη συνέχεια να χρησιμοποιούν, είτε μένουν στο σχολείο είτε όχι."

Φέτος, το CANVAS πρόκειται να κυκλοφορήσει περισσότερους από 10 τίτλους. Η έκθεση στο Εθνικό Μουσείο Καλών Τεχνών — όπου οι πίνακες του Obemio από το Kumusta, Kaibigan? κρέμονται επί του παρόντος μαζί με άλλους πίνακες και εκθέσεις προσανατολισμένες στα παιδιά για την τεχνητή νοημοσύνη και τον ψηφιακό γραμματισμό — είναι μέρος μιας ευρύτερης αναδρομικής που σηματοδοτεί την 20ή επέτειο του CANVAS, χρησιμεύοντας ως προεπισκόπηση για το μεγαλύτερο έργο τους μέχρι στιγμής: τα εγκαίνια του Παιδικού Μουσείου Φιλιππινέζικης Τέχνης Tumba-Tumba, που βρίσκεται επί του παρόντος υπό ανάπτυξη στο Ibaan του Batangas.

Το Kumusta, Kaibigan? βρίσκεται στο κέντρο αρκετών από τις δηλωμένες ανησυχίες του CANVAS — περιβάλλον, εθνική ταυτότητα, κοινότητα — αλλά δεν τις φορά καμία από αυτές ως ηθική σημαία. Είναι, στο πιο κυριολεκτικό του, ένας χαιρετισμός. Στο λιγότερο κυριολεκτικό του, είναι ένας απολογισμός με το τι σημαίνει να ρωτάς πώς είναι κάτι όταν ήδη ξέρεις την απάντηση, και να ρωτάς ούτως ή άλλως, επειδή το ερώτημα είναι η αρχή της αποκατάστασης. – Rappler.com