هوش مصنوعی اکنون یک دارایی ژئوپلیتیک است. روسای جمهور آفریقا در تلاش برای따راحتی از آن هستند.

---

هوش مصنوعی اکنون یک دارایی ژئوپلیتیک است. روسای جمهور آفریقا در تکاپوی رسیدن به آن هستند.

وقتی رهبران آفریقایی در دوازدهم ماه مه در نایروبی، پایتخت کنیا، برای نشست Africa Forward Summit گرد هم آمدند، هوش مصنوعی (AI) برای اولین بار در کنار انرژی، کشاورزی و امور مالی بین‌المللی در کانون توجه قرار گرفت. همین موضوع به تنهایی نشان‌دهنده یک تحول بود.

تا چند سال پیش، سیاست هوش مصنوعی در این قاره حول محور اخلاق، سواد دیجیتال و رشد استارتاپ‌ها می‌چرخید. اکنون دولت‌ها درباره زیرساخت ابری، داده‌های حاکمیتی، ظرفیت محاسباتی منطقه‌ای و مدل‌های زبانی بومی صحبت می‌کنند؛ موضوعاتی که روزگاری تنها در میان مهندسان و مدیران سیلیکون ولی مطرح بود.

در دو سال گذشته، کنیا استراتژی ملی هوش مصنوعی خود را رونمایی کرد، نیجریه استراتژی ملی AI خود را راه‌اندازی کرد، رواندا مرکزی برای انقلاب صنعتی چهارم به منظور شکل‌دهی به حاکمیت AI تأسیس کرد، آفریقای جنوبی کار روی سیاست ملی هوش مصنوعی را تقویت کرد، و اتحادیه آفریقا استراتژی قاره‌ای AI خود را پذیرفت که خواستار داده‌های متعلق به آفریقا، زیرساخت محاسباتی و مدل‌های زبانی است. 

این تحول بازتاب درک فزاینده‌ای است که هوش مصنوعی در حال تبدیل شدن به یک دارایی ژئوپلیتیکی است. همان‌طور که کشورها زمانی بر سر منابع طبیعی و مسیرهای دریایی رقابت می‌کردند، اکنون بر سر نیمه‌هادی‌ها، مراکز داده و قدرت محاسباتی با یکدیگر رقابت می‌کنند. 

اما آفریقا از موضعی ناخوشایند وارد این رقابت می‌شود.

مواد معدنی حیاتی

این قاره بسیاری از مواد معدنی مورد نیاز برای محاسبات مدرن را تولید می‌کند و از طریق پول موبایلی، تجارت الکترونیک و دیجیتال‌سازی دولتی، برخی از سریع‌ترین حجم‌های رو به رشد داده دیجیتال جهان را تولید می‌کند. با این حال، زیرساختی که این داده‌ها را به ارزش اقتصادی تبدیل می‌کند، عمدتاً در جای دیگری قرار دارد.

این وابستگی ظاهراً بند ششم اعلامیه Africa Forward را که توسط رهبران آفریقایی و فرانسوی در نایروبی تصویب شد، تحت تأثیر قرار داده است. این اعلامیه که توسط ۳۰ رئیس دولت امضا شد، خواستار سرمایه‌گذاری در مراکز داده، رایانش ابری، سیستم‌های داده مورد اعتماد، زیرساخت پهنای باند و مالکیت آفریقامحور بر داده‌ها و سیستم‌های AI است. 

اعلامیه اعلام کرد: «تحول دیجیتال و هوش مصنوعی در حال بازشکل‌دهی به اقتصادها، خدمات عمومی، سیستم‌های دانش، امنیت، صنایع خلاق و رقابت‌پذیری جهانی هستند. مشارکت آفریقا در عصر AI نیازمند سرمایه‌گذاری در کل پشته دیجیتال و AI است.»

با وجود اینکه این قاره نزدیک به ۲۰ درصد از جمعیت جهان و برخی از سریع‌ترین بازارهای اینترنتی در حال رشد را در خود جای داده، طبق برآوردهای صنعتی، هنوز کمتر از ۱ درصد از ظرفیت جهانی مراکز داده را در اختیار دارد. 

مصرف داده موبایلی با نرخ تقریبی ۴۰ درصد در سال در حال رشد است—تقریباً دو برابر میانگین جهانی—اما زیرساخت مورد نیاز برای پردازش و ذخیره این اطلاعات همچنان با محدودیت شدیدی روبرو است.

یک دهه پیش، استارتاپ‌های آفریقایی می‌توانستند با استفاده از خدمات ابری اجاره‌ای و منابع محاسباتی نسبتاً متوسط، محصولات رقابتی در سطح جهانی بسازند. هوش مصنوعی مولد اقتصاد را به طور کامل تغییر داده است. آموزش و استقرار مدل‌های مرزی نیازمند هزاران واحد پردازش گرافیکی (GPU)، سیستم‌های خنک‌کننده پیچیده و تأمین برق بی‌وقفه است.

سرمایه‌گذاری دولت‌های آفریقایی در زیرساخت AI هنوز پایین است و بیشتر تعهدات از بخش خصوصی و مؤسسات مالی توسعه (DFIs) می‌آید. 

در ماه آوریل، شرکت مالی بین‌المللی ۱۰۰ میلیون دلار به اپراتور منطقه‌ای مراکز داده Raxio Group تعهد داد که بزرگ‌ترین سرمایه‌گذاری آن در زیرساخت دیجیتال آفریقا بود و از تأسیسات اتیوپی تا آنگولا حمایت کرد؛ این در حالی است که تقاضا برای خدمات ابری و بارهای کاری AI شتاب می‌گیرد. سرمایه‌گذاری بانک جهانی بازتاب درک فزاینده‌ای است که زیرساخت دیجیتال به همان اندازه جاده‌ها و بنادر برای توسعه اقتصادی اهمیت یافته است.

سرمایه‌گذاری‌های خصوصی

Cassava Technologies، که توسط میلیاردر مخابراتی زیمبابوه‌ای Strive Masiyiwa تأسیس شده، در جولای ۲۰۲۵ برنامه‌هایی را برای استقرار زیرساخت AI مبتنی بر Nvidia در سراسر آفریقا از طریق یک برنامه سرمایه‌گذاری ۷۰۰ میلیون دلاری اعلام کرد و خود را به عنوان یکی از اولین ارائه‌دهندگان بزرگ‌مقیاس محاسبات AI قاره معرفی کرد.

در سال ۲۰۲۴، مایکروسافت و شرکت AI مستقر در ابوظبی G42 یک مرکز داده AI جاه‌طلبانه به ارزش ۱ میلیارد دلار در کنیا که با انرژی ژئوترمال تأمین می‌شد، رونمایی کردند. این پروژه از آن زمان متوقف شده است. 

برخی از این سرمایه‌گذاری‌ها، مانند مورد کنیا، محدودیت‌های زیرساختی قاره را نشان می‌دهند.

مذاکرات بر سر نیازهای برق و ترتیبات تأمین مالی متوقف شده است؛ مقامات کنیایی اذعان کرده‌اند که پیشنهاد اولیه به ظرفیت برق بیشتری نسبت به آنچه کشور می‌تواند در حال حاضر به یک مرکز داده واحد اختصاص دهد نیاز دارد. مذاکرات ادامه دارد، اما نشان می‌دهد که قدرت محاسباتی نیازمند زیرساخت پشتیبانی است که قاره در حال حاضر با تأمین آن دست و پنجه نرم می‌کند.

این موضوع سیاست‌گذاران را مجبور می‌کند تا AI را به اندازه یک سؤال فناوری، به عنوان یک سؤال زیرساختی نیز بازاندیشی کنند. اعلامیه نایروبی به این موضوع اشاره کرد و مباحث سرمایه‌گذاری در AI را به مرکز سیاست اقتصادی قاره منتقل کرد.

رهبران دولت‌های آفریقایی اعلام کردند: «ما متعهد می‌شویم سرمایه‌گذاری عمومی و خصوصی در زیرساخت دیجیتال مقاوم و زیرساخت AI، از جمله اتصال پهنای باند، مراکز داده منطقه‌ای، ظرفیت ابری و محاسباتی، انرژی پاک و سیستم‌های داده مورد اعتماد را بسیج کنیم.»

پیامدها بسیار فراتر از مراکز داده است. در بیشتر دهه گذشته، جاه‌طلبی‌های دیجیتال آفریقا با افزایش پذیرش گوشی‌های هوشمند، گسترش فین‌تک و ظهور مراکز استارتاپی از لاگوس و نایروبی تا کیپ‌تاون تعریف شده بود. هوش مصنوعی در حال تغییر این گفتگو است. 

تمرکز از برنامه‌های کاربردی مصرف‌کننده به سمت زیرساختی که آن‌ها را فعال می‌کند، در حال تغییر است.

همین تحول در سراسر جهان در حال وقوع است. در ایالات متحده، رهبری AI با امنیت ملی در هم تنیده شده است؛ دولت ترامپ سرمایه‌گذاری در زیرساخت AI را تسریع می‌کند و قابلیت‌های پیشرفته AI را به عنوان یک دارایی استراتژیک در رقابت ژئوپلیتیکی با چین تلقی می‌کند. 

واشنگتن دستورات اجرایی برای تسریع ساخت مراکز داده و تقویت پشته فناوری AI آمریکا صادر کرده، در حالی که مقامات AI را به عنوان عاملی حیاتی برای حفظ رهبری اقتصادی و نظامی توصیف کرده‌اند.

کشورهای خلیج فارس از ثروت حاکمیتی برای تأمین مالی مراکز داده ابرمقیاس و مشارکت‌های نیمه‌هادی استفاده می‌کنند. اروپا، در عین حال، AI را فزاینده از منظر حاکمیت فناوری به جای صرفاً سیاست نوآوری تعریف می‌کند.

آفریقا در حال اتخاذ رویکردی مشابه است. اعلامیه نایروبی بارها بر حاکمیت دیجیتال، مالکیت آفریقایی بر داده‌ها و توسعه اکوسیستم‌های بومی AI تأکید می‌کند. 

این اعلامیه همچنین خواستار مدل‌های زبانی آفریقایی، مجموعه داده‌های تولیدشده در سطح محلی و سیستم‌های AI با وزن باز است؛ این موضوع بازتاب درک فزاینده‌ای در میان سیاست‌گذاران است که AI تنها یک صنعت نرم‌افزاری دیگر نیست بلکه یک دارایی استراتژیک است که می‌تواند رشد اقتصادی آینده را شکل دهد.

حاکمیت فناوری با هزینه‌های سنگینی همراه است که قاره شاید به زودی نتواند آن را تأمین کند. ساخت یک اکوسیستم رقابتی AI بسیار بیشتر از مهندسان ماهر نیاز دارد. 

این امر به برق قابل اعتماد، شبکه‌های فیبر، تراشه‌های پیشرفته، ظرفیت تحقیقاتی و میلیاردها دلار سرمایه صبور بستگی دارد. برای بسیاری از دولت‌های آفریقایی که از پیش با محدودیت‌های مالی و اولویت‌های رقیب توسعه مواجه‌اند، تأمین مالی این سرمایه‌گذاری‌ها همچنان دشوار است.

اما فراخوان اعلامیه برای سرمایه‌گذاری مشترک بین مؤسسات آفریقایی و فرانسوی نشان می‌دهد که آفریقا بعید است بتواند زیرساخت AI حاکمیتی را به تنهایی بسازد. مقیاس سرمایه‌گذاری مورد نیاز به سادگی بسیار زیاد است. 

در عوض، به نظر می‌رسد دولت‌ها در حال پیگیری یک استراتژی ترکیبی هستند؛ به دنبال سرمایه خارجی بوده در عین حال کنترل بیشتری بر داده‌ها، ظرفیت محاسباتی و مالکیت معنوی حفظ می‌کنند. اینکه آیا این تعادل قابل حفظ است، همچنان یک سؤال باز است.