De beslissing van het ICC over Duterte heeft wereldwijde impact; slachtoffers vinden 'grote hoop'

Het is slechts één keer eerder gebeurd — dat de leider van een land zich plotseling terugtrekt uit het Internationaal Strafhof (ICC) tijdens de zogenaamde voorlopige onderzoeksfase, oftewel de allereerste stap die de aanklager zet om de mensenrechtenproblemen van een land te onderzoeken.

Rodrigo Duterte was in dat opzicht niet de trendsetter. Het werd voor het eerst gedaan door de toenmalige Burundese president Pierre Nkurunziza op 18 oktober 2016. Het ICC stelde destijds dat de terugtrekking van Burundi de jurisdictie van het hof over hen niet zou opheffen.

Het ICC is een jong hof met slechts een handvol zaken. Elke situatie lijkt nieuwe vragen op te roepen, en dit is waar de Filipijnen en Duterte op een bepaalde manier trendsetter werden.

In het geval van Burundi opende de aanklager een onderzoek tijdens de periode van één jaar waarin de terugtrekking uit het ICC van kracht werd. Vóór oktober 2017, toen de terugtrekking definitief van kracht werd, was de aanklager al begonnen met de meer rigoureuze tweede stap van het onderzoek. Het was een stap waarvoor toestemming van rechters nodig was.

De zaak van de Filipijnen was anders doordat Duterte's terugtrekking in maart 2019 van kracht werd, een jaar nadat hij het ICC hiervan op de hoogte had gesteld, maar het onderzoek begon pas in 2021, dus twee jaar later.

Het was een nieuwe vraag over terugtrekking, een vraag die zeer technische argumenten over de bewoordingen van de wet én een morele discussie over het doel en de bestaansreden van het ICC omvatte.

Aan de ene kant stonden de mensenrechtenjuristen die slachtoffers vertegenwoordigden of hielpen, die stelden dat als Duterte's beroep zou slagen, daders wereldwijd aangemoedigd zouden worden om simpelweg het lidmaatschap van hun land op te zeggen zodra ze worden bedreigd met een voorlopig onderzoek.

Aan de andere kant stonden Duterte's advocaten, geïnspireerd door twee ICC-rechters die in 2023 een afwijkend standpunt innamen, die stelden dat de aanklager slechts één jaar heeft — de tijd die nodig is voor de terugtrekking van kracht te worden — om zijn onderzoek te openen, teneinde de jurisdictie te bewaren.

De beroepskamer, met een meerderheid van 4 tegen 1, besloot de jurisdictie in de zaak-Duterte te bevestigen, ook al ging het voorlopige onderzoek nog twee jaar door na de terugtrekking. Dit, aldus de beroepskamer, is de balans tussen het opleggen van verantwoordelijkheid en het respecteren van het soevereine recht van een land om zich terug te trekken.

Door die beslissing te nemen, heeft de beroepskamer deze gezaghebbende interpretaties van het Statuut van Rome, het verdrag dat het ICC regelt, vastgelegd:

1. Wat betreft terugtrekkingen is artikel 127 de toepasselijke referentiebepaling. Artikel 127 bepaalt dat een terugtrekking "op geen enkele wijze afbreuk doet aan de voortgezette behandeling van enige zaak die reeds vóór de datum waarop de terugtrekking van kracht werd door het Hof werd behandeld."
2. "Enige zaak" in artikel 127 omvat een voorlopig onderzoek.
3. Op grond van artikel 127 omvat een zaak die door het Hof wordt behandeld ook zaken die door de aanklager worden behandeld, zoals een voorlopig onderzoek. Dit is cruciaal omdat als de beroepskamer "het Hof" had geïnterpreteerd als uitsluitend verwijzend naar rechters, dit het voorlopige onderzoeksproces zou hebben uitgesloten van zaken die niet door de terugtrekking worden beïnvloed. Voorlopige onderzoeken worden uitsluitend door aanklagers uitgevoerd.
4. Deze interpretatie voldoet aan het "doel en oogmerk" van het Statuut van Rome, namelijk "een einde maken aan straffeloosheid."

Invloedrijke beslissing

Als Duterte had gewonnen, zou de hele zaak zijn geseponeerd. Meer nog, als Duterte had gewonnen, zou hij daders wereldwijd een blauwdruk hebben gegeven voor hoe ze verantwoordelijkheid kunnen ontlopen, vertelde mensenrechtenjurist Neri Colmenares aan slachtoffers die verduidelijking nodig hadden over wat er zojuist was gebeurd.

"Hindi lang ito issue na mawalan tayo ng malaking angkla sa ating kaso para sa hustisya ng ating kaanak, pati ang lahat ng mamamayan sa buong mundo na nilalapastangan ang kanilang karapatang pantao, apektado. Kasi lahat na lang ng diktador, sasabihin nila sundin natin ang modelo ni Duterte. Mabuti na lang, mabuti na lang," zei Colmenares op woensdag 22 april.

(Dit is niet alleen een kwestie van het verliezen van een basis voor onze zaak om gerechtigheid te vinden voor onze geliefden, het treft ook burgers wereldwijd wier mensenrechten worden geschonden. Want dan zou elke dictator zeggen: "Laten we het Duterte-model volgen." Dus dit is een goede zaak, een goede zaak.)

Voor Nicholas Kaufman, Duterte's advocaat, was de beslissing onvoldoende omdat er niet expliciet in werd vermeld hoe lang een voorlopig onderzoek mag voortduren.

"Zoals het er nu naar uitziet, kan een onderzoek na terugtrekking niet alleen één jaar later worden geopend, maar zelfs twintig jaar later," zei Kaufman in een verklaring.

Voor Gilbert Andres, de advocaat van de slachtoffers, is het van belang dat de beslissing "een krachtige boodschap heeft gestuurd aan de internationale staatengemeenschap dat louter terugtrekking uit het Statuut van Rome verantwoordelijke staatsfunctionarissen niet beschermt tegen strafrechtelijke aansprakelijkheid voor internationale misdrijven."

'Grote hoop' onder slachtoffers

Mary Ann Domingo, wier zoon en echtgenoot in 2016 werden gedood door anti-drugspolitieagenten, was niet altijd hoopvol.

Ze zei dat ze een levend voorbeeld is van hoe moeilijk het is om gerechtigheid te vinden, aangezien ze genoegen moest nemen met een veroordeling voor het lichtere delict doodslag, in plaats van moord zoals ze wilde. In 2024, toen Duterte voor het Huis van Afgevaardigden verscheen, voelde Domingo zich verslagen. Ze huilde op het toilet van de vergaderzaal en probeerde te begrijpen hoe leeg die vorm van gerechtigheid aanvoelde.

Nu met deze overwinning zei Domingo dat ze eindelijk "grote hoop" voelde.

"Napakalaking pag-asa. Ngayon pa lang, hindi pa man namin naririning 'yung confirmation, panalo na kami na nakikita na 'yung katotohanan hindi lang sa Pilipinas, kundi sa buong mundo," sei Domingo.

(Ik voel grote hoop. Op dit moment, ook al is er nog geen bevestiging van de aanklachten, hebben we al gewonnen omdat de waarheid nu niet alleen in de Filipijnen, maar ook in de hele wereld wordt getoond.)

Voor Domingo is het belangrijk dat dit misbruikende ambtenaren kan stoppen.

"Ito 'yung isang pamamaraan na mababahala na rin yung mga gobyerno na kung paano sila dapat gumalaw at gawin ang mga dapat gawin sa trabaho nila…kasi nakikita nila 'yung 'pag nakagawa sila ng mali, maari din sila makasuhan," zei Domingo.

(Dit is één manier zodat overheidsfunctionarissen voorzichtiger worden in hoe ze moeten handelen en doen wat ze geacht worden te doen in hun baan… want nu zien ze dat als ze iets verkeerds doen, ook zij aangeklaagd kunnen worden.)

'99,999% zeker van een proces'

Filipijnen hadden deze overwinning nodig, zei activist Donna Miranda, wier broer Emilian Grey in januari 2017 werd gedood in naam van de oorlog tegen drugs.

"Kailangan ng mga Pilipino ng panalo, lalo na sa korupsiyon, lalo na sa pagtaas ng bilihin, lalo na sa patuloy na mababang sahod. Kailangan lalong-lalo ng mga biktima ni Duterte na galing sa laylayan ng lipunan ng panalo," zei Miranda.

(Filipijnen hebben een overwinning nodig, vooral met deze corruptie, stijgende prijzen van goederen, en zeker nu de lonen zo laag zijn. De arme slachtoffers van Duterte hebben deze overwinning het meest nodig.)

Domingo beaamde dat.

"Ang hirap na wala kang katuwang, tapos nagpapatuloy ka na paano mo maitataguyod 'yung pamilya mo, lalo na 'yung sa mga bitima na walang sariling tahanan. Lalo na 'yung hindi sa walang sariling tahanan, 'yung pinaglilibingan pa ng mahal namin sa buhay, every five years, renew kami nang renew," zei ze.

(Het is moeilijk om te leven zonder partner, je gaat verder met de vraag hoe je een gezin kunt onderhouden, vooral voor slachtoffers die geen eigen huis hebben. Vooral degenen die niet alleen geen huis hebben, maar ook elke vijf jaar de huur op de begraafplaats moeten verlengen voor daar begraven geliefden.)

Colmenares zei dat hij er nu zeer zeker van is dat de aanstaande beslissing opnieuw gunstig zal zijn. Op of vóór 30 april zal de pre-trial chamber beslissen of de zaak-Duterte inzake misdrijven tegen de menselijkheid naar een proces kan worden verwezen. Dit zal het resultaat zijn van de week durende bevestigingszitting van de aanklachten afgelopen februari.

"Ik ben bijna 99,999% zeker dat de aanklachten tegen Duterte zullen worden bevestigd. Het is onmogelijk dat het hof Duterte gelooft dat er geen gemeenschappelijk plan was," zei Colmenares in het Filipijns.

De aanklager was ook zelfverzekerd en stelde dat Duterte's eigen openbare toespraken waarin hij toegaf orders te hebben gegeven om te doden, vergelijkbaar zijn met een bekentenis van zijn eigen misdaden.

Advocaten hopen dat dit momentum andere slachtoffers kan overtuigen om naar voren te komen en deel te nemen. Purisima Dacumos zei dat ze haar kracht heeft gevonden in het grotere geheel. De echtgenoot van Dacumos, Danny, werd in augustus 2017 gedood, en ze is door buren bespot.

"Hindi na po ako ngayon natatakot, laban na po ito ng marami," zei Dacumos. (Ik ben niet langer bang, dit is nu de strijd van velen.)

'Het was slechts een kwestie van tijd'

Nanette Castillo, die nog steeds een ketting draagt met een medaillon met het gezicht van haar zoon Aldrin erin, zei dat ze er nooit aan heeft getwijfeld dat ze dit stadium zouden bereiken.

"Hindi ako nag-alinlangan, it's a matter of time lang, pero alam kong darating ang hustisya. Hindi ako natakot, kaya alam ko darating ang hustisya. Wala namang nakakawalang kriminal eh, alam ni Lord," sei Castillo.

(Ik heb nooit getwijfeld. Het was slechts een kwestie van tijd, maar ik wist dat er gerechtigheid zou komen. Ik was niet bang, ik wist dat dit zou komen. Geen enkele misdadiger ontkomt, de Heer weet dat.)

Het trustfonds voor slachtoffers van het ICC staat te popelen om zijn hulpprogramma voor Filipijnse slachtoffers "zo snel mogelijk" te starten. Maar het soort hulp hangt af van wat de slachtoffers willen en nodig hebben om te genezen en opnieuw op te bouwen.

Castillo zei dat ze daar nu niet aan wil denken, uit angst dat financiële hulp de herinnering aan haar zoon zou kunnen verraden.

"Sabihin nila para maghilom, wala akong sagot kung ano ang makakapagpahilom sa akin. 'Yung puwang na 'yun hindi kayang punan ng kahit na ano 'yun," zei Castillo. (Ze zeggen dat het voor mijn genezing is, ik weet niet wat mij kan genezen. Die leegte kan door niets worden gevuld.)

"Lagi ako umaatras eh kung ano ang gusto ko, gusto ko hustisya muna," zei ze. (Ik wijk altijd terug voor die vraag — wat wil ik? Ik wil gerechtigheid.)

Video afspelen

– Rappler.com