Elk gesprek dat je hebt gehad met een kunstmatige intelligentie — elke gegenereerde afbeelding, elk beantwoord vraag, elke geanalyseerde medische scan, elke beslissing van een zelfrijdende auto — ging door hardware die is gebouwd op een fundament dat gedeeltelijk is gelegd door de zoon van een rijstboer uit Iguig, Cagayan.

Zijn naam was Dado Banatao. Hij overleed op eerste kerstdag 2025 op 79-jarige leeftijd. De generatie Filippino's die het meest direct leeft in de technologische wereld die hij heeft helpen bouwen — de generatie die AI-tools op hun telefoons scrolt, in tech werkt, droomt van startups — heeft grotendeels misschien nog nooit van hem gehoord.

Dit essay is een poging om dat te veranderen. Niet alleen als eerbetoon, maar als argument: dat begrijpen hoe Dado Banatao dacht een van de nuttigste dingen is die een Filippino in het tijdperk van kunstmatige intelligentie kan doen.

De vos en de egel

Er is een concept in de intellectuele geschiedenis, dat de filosoof Isaiah Berlin ontleende aan de oude Griekse dichter Archilochus, dat de grote denkers van de wereld verdeelt in twee temperamenten.

De vos weet veel dingen. De egel weet één groot ding.

Vossen bewegen zich vloeiend tussen domeinen — alert op nuances, het terrein voelend voordat kaarten bestaan, comfortabel met tegenstrijdigheden. Het zijn briljante navigators. Egels reduceren complexiteit tot één enkel organiserend principe en passen dit met onwrikbare overtuiging toe over decennia. Het zijn briljante architecten. Berlins cruciale inzicht — vaak gemist — is dat de meest consequente geesten zelden pure typen zijn. Ze leven in de productieve spanning tussen beide.

Dado Banatao was die zeldzame combinatie. En begrijpen wie hij was, en hoe hij beide vasthield, is de sleutel tot het begrijpen van niet alleen wat hij bouwde maar waarom het standhield.

Zijn egelwaarheid, de ene overtuiging die hij vijf decennia lang droeg en toepaste op elk probleem dat hij tegenkwam, was dit: intelligentie ontstaat wanneer de last wordt gedeeld en wrijving wordt verwijderd. Het klinkt bijna te simpel. Maar volg het door zijn werk heen en je begint te zien hoe diep het gaat, en hoe ver het reikt.

Dado's vraag

In het begin van de jaren tachtig bestond de personal computer maar was nog niet persoonlijk geworden. Het was duur, complex en grotendeels beperkt tot instellingen. Een deel van het probleem was architecturaal: elke machine had tientallen afzonderlijke chips nodig om alleen maar de communicatie tussen zijn eigen componenten te coördineren — wat ingenieurs de glue logic noemen. Het was een systeem dat meer gewicht droeg dan nodig was. Gefragmenteerd, inefficiënt, onnodig belast.

Dado keek hiernaar en stelde de vraag die hij keer op keer tijdens zijn carrière zou stellen: Waarom moet het zo werken?

In 1985, bij Chips and Technologies — mede-opgericht met Gordon Campbell en Ron Yara — produceerden hij en zijn team 's werelds eerste single-chip pc-chipset, waarbij die verspreide glue logic werd samengeperst tot één enkel component. Het effect was onmiddellijk en trapsgewijs: computers werden goedkoper om te produceren, eenvoudiger om te bouwen, betaalbaar genoeg om kantoren te verlaten en huizen binnen te komen. De IBM-compatibele kloonindustrie explodeerde. De personal computer werd, voor het eerst, echt persoonlijk. Chips and Technologies verdiende 12 miljoen dollar aan inkomsten in de eerste vier maanden, ging na 22 maanden naar de beurs en werd uiteindelijk door Intel overgenomen voor ongeveer 430 miljoen dollar.

Maar de belangrijkere verwerving was dit: er bestond nu een massale computerinfrastructuur. Honderden miljoenen personal computers, betaalbaar en wereldwijd prolifererend, creëerden het platform waarop internet, smartphones en uiteindelijk kunstmatige intelligentie zouden worden gebouwd.

De egelwaarheid, toegepast op silicium: deel de last, verwijder de wrijving en kijk wat mogelijk wordt.

Fundament van de AI-revolutie

De tweede golf kwam in 1989, toen Dado S3 Graphics mede-oprichtte.

Computers kregen visuele interfaces — vensters, pictogrammen, de grafische wereld die we nu volkomen vanzelfsprekend vinden. Maar het renderen van die afbeeldingen legde een enorme en groeiende last op de centrale processor. Eén component droeg het gewicht van het hele systeem. Opnieuw: gefragmenteerde belasting, onnodige wrijving, een knelpunt dat wachtte om te breken.

Opnieuw, dezelfde vraag. Opnieuw, hetzelfde architectonische instinct.

Bij S3 leidde Dado het ontwerp van toegewijde graphics accelerator chips — silicium waarvan het enige doel was om de visuele renderinglast volledig van de hoofdprocessor te halen en onafhankelijk te dragen. Tegen 1996 was S3 de dominante kracht op de pc-graficamarkt. Belangrijker nog, het vestigde iets nieuws: de commerciële en technische levensvatbaarheid van toegewijd grafisch silicium. Een nieuwe categorie chip, met een nieuw soort taak.

Jensen Huang richtte Nvidia op in 1993, vier jaar nadat Dado S3 begon. Hij heeft gesproken over zijn schuld aan Dado Banatao met de ernst van iemand die precies begrijpt wat hij erkent. De grond die S3 voorbereidde — technisch, commercieel, architecturaal — was de grond waarop Nvidia de graphics processing unit bouwde. En de GPU, zo bleek, was niet alleen nuttig voor het renderen van afbeeldingen. Zijn massaal parallelle architectuur — duizenden kleine processors die gelijktijdig een enorme rekenlast delen — maakte het de ideale hardware voor het trainen van kunstmatige intelligentie.

De keten is direct en documenteerbaar. Dado's egelwaarheid, toegepast op grafische weergave in 1989, werd het architectonische fundament van de AI-revolutie van de jaren 2020.

Toen ChatGPT je vraag beantwoordde, verwerkte een Nvidia GPU het. Die GPU stamde af van een categorie chip die Dado Banatao's werk commercieel levensvatbaar maakte. De Filippijnse vingerafdruk op kunstmatige intelligentie is niet metaforisch. Het is structureel.

Deel de last, verwijder de wrijving

Maar hier komt de vos binnen — en waar het portret interessanter wordt.

Een pure egel, gewapend met één krachtige waarheid, kan rigide worden. De overtuiging die briljant diende in één context verhardt tot dogma, niet in staat zich aan te passen wanneer het terrein verandert. Dado werd nooit verhard. Hij was een egel door overtuiging en een vos door methode — zijn ene diepe waarheid op verschillende manieren toepassen in elk nieuw domein, alert op context, de wereld nooit reduceren tot een formule.

Kijk hoe de vos beweegt: van Ethernet-netwerken in 1981 naar pc-chipsets in 1985 naar grafische versnelling in 1989 naar GPS-commercialisering in de jaren 2000 naar durfkapitaal bij Tallwood naar onderwijs en mentorschap via de Philippine Development Foundation (PhilDev) en het Banatao Institute aan UC Berkeley. Dezelfde onderliggende overtuiging — deel de last, verwijder wrijving — elke keer uitgedrukt in een volledig andere vorm, reagerend op wat het moment vereiste.

Dezelfde geest die vroeg waarom de verwerkingslast van een computer zo ongelijk verdeeld was, vroeg later waarom de toegang tot kansen voor een Filippijnse student zo ongelijk verdeeld was. Hetzelfde architectonische instinct dat siliciumcircuits herontwierp, herontwierp later de paden tussen talent en mogelijkheid.

Hij verliet zijn ene grote ding niet. Hij vermenselijkte het.

Dit is wat Berlin misschien zou hebben herkend als de zeldzaamste combinatie: een denker wiens egelovertuiging hem diepte en richting geeft, wiens vosbewustzijn hem bereik en aanpassingsvermogen geeft, en die nooit laat dat een van beide kwaliteiten de ander overweldigt. Egels zonder vossen worden rigide. Vossen zonder egels worden verspreid. Dado vermeed beide lotsbestemmingen gedurende vijf decennia.

En het produceerde iets ongewoons in de technologiewereld: vooruitziendheid die echt kalm was. Omdat hij een systeemdenker was met één diepe architectonische overtuiging, kon hij vroeg en profetisch spreken over kunstmatige intelligentie — niet als iemand die machines verbeeldt die ons zouden verbazen, maar als iemand die 40 jaar had doorgebracht met redeneren over wat er gebeurt wanneer je wrijving uit systemen verwijdert en rekenlast verstandig deelt. Hij had die logica al in silicium gebouwd. Hij kon zien waar het naartoe ging.

Zijn boodschap aan jonge Filippino's

In de tweede helft van zijn leven droeg de vos de egelwaarheid naar expliciet menselijk terrein.

Zijn vijf succesfactoren voor technologie-ondernemers — een sterk technisch team, het aanpakken van een grote behoefte, een unieke oplossing, een solide uitvoeringsplan en een solide financieel kader — werden het curriculum van het Young Banatao Learning Lab, een PhilDev-programma voor studenten. Roland Ros, die Kumu mede-oprichtte — het Filippijnse livestreamingplatform dat nu de wereldwijde Filippijnse diaspora bedient — crediteert Dado's mentorschap en die vijf factoren als instrumenteel voor Kumu's groei. Ze ontmoetten elkaar op een PhilDev-evenement. Dado deelde het kader. Een bedrijf volgde.

Dat is hoe de vos die de egelwaarheid draagt eruit ziet op menselijke schaal: geen lezing, geen donatie, maar een gesprek dat de richting van iemands leven en werk verandert.

Zijn constante boodschap aan jonge Filippino's — mijn verhaal zou jouw verhaal kunnen zijn — was geen sentiment. Het was architectuur. Hij bracht een carrière door met het verwijderen van barrières uit systemen zodat intelligentie vrij kon stromen. In zijn latere jaren paste hij hetzelfde instinct toe op de menselijke systemen — educatief, economisch, structureel — die jonge Filippino's verhinderden te worden wat ze in staat waren te worden. De beurzen waren geen liefdadigheid. Het was load balancing. Dezelfde logica, toegepast op een land.

Ik kende Dado Banatao 46 jaar, via zijn vrouw Maria, die ik ken sinds 1963. Ik heb jaren besteed aan het proberen te begrijpen precies wat voor soort geest hij had en waarom het produceerde wat het produceerde.

De egel en de vos is mijn antwoord. Hoe meer ik zijn leven en werk onderzoek, hoe meer ik ervan overtuigd ben dat het het waarste kader is om hem te begrijpen — en het nuttigste voor de generatie Filippino's die nu het tijdperk erft dat hij heeft helpen bouwen.

We leven midden in een kunstmatige intelligentie revolutie waarvan de hardwarefundamenten gedeeltelijk teruggaan op het werk van een man uit Iguig, Cagayan. Dat is een feit dat het waard is om te weten. Maar het belangrijkere om te weten is hoe hij dacht — omdat de problemen waarmee de Filippijnen in dit AI-tijdperk worden geconfronteerd precies het soort problemen zijn waarvoor zijn geest was ontworpen om op te lossen. Te veel last geconcentreerd op te weinig plaatsen. Te veel wrijving tussen talent en kans. Te veel gewicht gedragen door één deel van het systeem terwijl het over velen zou moeten worden gedeeld.

De egel wist één groot ding. De vos droeg het overal waar het nodig was.

De vraag nu is wie het als volgende draagt. – Rappler.com

Bernardita Azurin Quimpo is bezig met, samen met wijlen Jamil Maidan Flores, een biografie van Dado Banatao: From Cagayan Valley to Silicon Valley and Back Again.