[Time Trowel] Tại sao chúng ta chỉ tôn trọng người bản địa khi họ thuộc về thời cổ đại?

Cái bay (/ˈtraʊ.əl/), trong tay một nhà khảo cổ học, giống như một người bạn đồng hành đáng tin cậy – một công cụ nhỏ bé nhưng mạnh mẽ, từng nhát một khám phá những bí mật cổ xưa. Nó như Sherlock Holmes tại công trường khai quật, hé lộ những manh mối về quá khứ qua từng nhát cạo nhẹ nhàng.

Thứ gì càng cũ, ta càng cho rằng nó càng có giá trị.

Chúng ta tôn vinh những thành phố cổ nhất, những nhà thờ cổ nhất, những nền văn minh cổ nhất và những trường đại học lâu đời nhất. Các cuộc tranh luận lịch sử thường trở thành cuộc cạnh tranh xem ai đến trước hay ai có lịch sử lâu dài hơn.

Vài năm trước, sau một buổi thuyết trình công khai tại Đại học Philippines về nghiên cứu khảo cổ học của chúng tôi ở Ifugao, giả định đó đã xuất hiện qua một câu hỏi tưởng chừng đơn giản: "Cộng đồng Ifugao nghĩ gì khi các ruộng bậc thang được xác định niên đại trẻ hơn so với những gì người ta từng tin?"

Ẩn trong câu hỏi đó là một câu hỏi khác: Nếu các ruộng bậc thang không phải 2.000 năm tuổi, liệu chúng có trở nên kém quan trọng hơn không?

Trước khi tôi kịp trả lời, Marlon Martin của Phong trào Bảo tồn Ruộng Bậc Thang Ifugao đã lên tiếng: "Đó là vấn đề của các anh với tư cách là nhà nhân học," ông nói. "Các anh tranh luận về những con số. Còn chúng tôi thì không."

Rồi ông nói thêm, với giọng nghiêm túc hơn: "Không phải người Ifugao đưa ra con số đó, mà là các nhà nhân học. Người Ifugao không đếm năm bằng con số, mà bằng thế hệ. Bà nội tôi đã già, và những ruộng bậc thang cũng đã cũ. Với chúng tôi, 'cũ' là theo thế hệ, không phải theo năm tháng của các anh."

CŨNG TRÊN RAPPLER

• [PHÂN TÍCH] Khi "người bản địa" không phải là người bản địa
• [QUAN ĐIỂM] Các nhà khảo cổ học: Người gác cổng của tính xác thực?
• [QUAN ĐIỂM] Loại bỏ "tiền sử" để có một lịch sử toàn diện hơn
• [Time Trowel] Tại sao Khảo cổ học Bản địa không nên được lọc qua diễn ngôn dân tộc chủ nghĩa
• [Time Trowel] Người Filipino tiền thuộc địa mà bạn đang tìm kiếm chưa bao giờ tồn tại

Phản hồi của Marlon gợi lên điều gì đó lớn hơn một cuộc tranh luận về niên đại. Câu hỏi chưa bao giờ chỉ là về việc các ruộng bậc thang bao nhiêu tuổi. Mà là về cách chúng ta gán giá trị và tính xác thực. Với nhiều người, lịch sử của các dân tộc bản địa có vẻ đáng tin cậy hơn khi có thể truy ngược về quá khứ xa hơn, và văn hóa bản địa có vẻ xác thực hơn khi dường như không bị thay đổi bởi thời gian.

Nhưng tại sao vậy?

Cách suy nghĩ này đặc biệt rõ ràng trong cách nhìn nhận về các dân tộc bản địa. Lịch sử của họ trở nên đáng tin cậy hơn khi có thể truy ngược về quá khứ xa hơn. Văn hóa của họ trở nên xác thực hơn khi dường như không bị thay đổi. Kết quả là một quan điểm nhìn nhận các dân tộc bản địa không phải là những xã hội đang sống, mà là những tàn dư của một thời đại trước.

Nền tảng của tư tưởng này nằm trong tư duy thuộc địa. Các cường quốc thực dân châu Âu xếp hạng các xã hội theo các giai đoạn phát triển giả định. Lịch sử được hình dung như một chiếc thang, với châu Âu chiếm vị trí thuận tiện ở bậc cao nhất. Các dân tộc bản địa được miêu tả như những hóa thạch sống, những người sống sót từ một giai đoạn phát triển sớm hơn của con người.

Dự án thuộc địa của Mỹ ở Philippines đã áp dụng khung tư duy này. Ngôn ngữ của "đồng hóa nhân từ" dựa trên giả định rằng người Philippines, đặc biệt là các cộng đồng bản địa, chiếm các giai đoạn thấp hơn của nền văn minh và cần sự hướng dẫn từ các xã hội phương Tây được cho là tiên tiến hơn. Ẩn sau dự án này là logic trong bài thơ "Gánh nặng của người da trắng" của Rudyard Kipling — niềm tin rằng một số xã hội có quyền, thậm chí có nghĩa vụ, khai hóa văn minh cho những xã hội khác.

Ngày nay, ít người còn công khai nói theo những ngôn từ như vậy. Nhưng dấu vết của cùng một tư duy vẫn còn đó.

Chúng ta vẫn tiếp tục tìm kiếm tính xác thực trong quá khứ xa xôi. Chúng ta tôn vinh các cộng đồng bản địa khi họ có vẻ vĩnh cửu và không thay đổi. Chúng ta trở nên hoài nghi khi bằng chứng cho thấy sự đổi mới và biến đổi.

Nói cách khác, chúng ta thường đánh giá cao các dân tộc bản địa nhất khi họ giống như những hiện vật trưng bày trong bảo tàng.

Bằng chứng so với giả định

Phản ứng trước việc xác định lại niên đại của các ruộng bậc thang đã phơi bày tư duy này. Hàng thập kỷ nghiên cứu đã tạo ra một khối lượng bằng chứng đáng kể, nhưng một số người vẫn không thay đổi quan điểm. Khi bằng chứng liên tục không thể thay đổi suy nghĩ của mọi người, vấn đề thường không phải là bản thân bằng chứng. Mà là những giả định mà người ta mang vào đó.

Nếu cuộc tranh luận là về bằng chứng, bằng chứng mới sẽ mời gọi những câu hỏi mới. Thay vào đó, niên đại cũ hơn thường được bảo vệ với một sự chắc chắn hiếm khi thấy trong khoa học. Vấn đề không còn là bằng chứng nữa. Mà là điều mà con số đó đại diện.

Một phần câu trả lời nằm ở một lịch sử lâu dài của việc nhìn nhận các dân tộc bản địa như thể họ tồn tại bên ngoài chính lịch sử. Các học giả thực dân và các nhà nhân học đầu tiên đã tìm kiếm những cộng đồng dân cư có vẻ bị cô lập và không bị ảnh hưởng bởi lịch sử. Ở Philippines, cuộc tìm kiếm này đã góp phần tạo ra nhãn hiệu phổ biến "người Philippines gốc."

Mặc dù thường được sử dụng như lời khen ngợi, cụm từ này mang theo những hàm ý không hay. Nó gợi ý rằng các dân tộc bản địa có được giá trị từ việc là những người sống sót của một thời đại trước đó hơn là những người tham gia vào thế giới hiện đại. Nó đặt họ gần với quá khứ hơn là hiện tại.

Nhãn hiệu đó còn mang một hàm ý khác. Các cộng đồng bản địa được coi là xác thực nhất khi họ không thay đổi. Thích nghi quá nhiều, đổi mới quá nhiều, tham gia quá nhiều vào thế giới rộng lớn hơn, và bằng cách nào đó họ trở nên kém bản địa hơn.

Theo một nghĩa nào đó, các dân tộc bản địa thường được kỳ vọng làm điều mà không có xã hội nào khác được yêu cầu làm. Họ được kỳ vọng giữ nguyên trong khi phần còn lại của thế giới thay đổi.

Nhưng không có xã hội nào tồn tại bằng cách đứng yên. Thay vì tôn vinh những nền văn hóa có vẻ không thay đổi, chúng ta nên tôn vinh khả năng của các cộng đồng trong việc kháng cự, thích nghi, đổi mới và bền bỉ.

Ruộng Bậc Thang Ifugao là một ví dụ điển hình. Tầm quan trọng của chúng không dựa trên tuổi tác, mà ở điều chúng cho thấy về khả năng của một cộng đồng trong việc ứng phó với sự thay đổi. Những ruộng bậc thang này là sản phẩm của nhiều thế hệ hợp tác và kiến thức môi trường đã biến những ngọn núi thành những vùng đất nông nghiệp trù phú trong khi vượt qua những thách thức về chính trị, kinh tế và sinh thái.

Bài học về tính bền vững và khả năng thích nghi

Thích nghi không phải là đối lập của tính xác thực. Đó là lý do tại sao các cộng đồng tồn tại lâu dài.

Vào thời điểm mà biến đổi khí hậu và suy thoái môi trường chi phối các cuộc thảo luận toàn cầu, những ruộng bậc thang này mang lại bài học không phải về tuổi tác mà về tính bền vững và khả năng của các cộng đồng trong việc ứng phó với sự thay đổi.

Đó là bài học lớn hơn bị che khuất bởi sự cố chấp vào tuổi tác và tính xác thực.

Tầm quan trọng của Ruộng Bậc Thang Ifugao không đến từ việc gắn cho chúng niên đại lâu đời nhất có thể. Nó đến từ nhiều thế hệ người đã biến những ngọn núi thành những vùng đất trù phú duy trì cuộc sống cho cộng đồng qua những biến đổi của thời gian.

Có lẽ câu hỏi thực sự không phải là các ruộng bậc thang bao nhiêu tuổi. Mà là tại sao chúng ta vẫn tiếp tục đánh giá cao các dân tộc bản địa vì sự cổ xưa được cho là của họ, thay vì vì khả năng thích nghi, đổi mới, tiếp nhận và bền bỉ của họ. – Rappler.com

Stephen B. Acabado là giáo sư nhân học tại Đại học California-Los Angeles. Ông điều hành các Dự án Khảo cổ học Ifugao và Bicol, những chương trình nghiên cứu có sự tham gia của các bên liên quan trong cộng đồng. Ông lớn lên ở Tinambac, Camarines Sur.